Bản đồ không gian–thời gian

Dấu vết văn minh trên Trái Đất.

Khám phá các trung tâm đại diện trên nền ảnh vệ tinh và dịch chuyển theo thời gian để nhận ra những nền văn minh từng cùng tồn tại.

Ảnh vệ tinh

Chọn nền văn minh

Thời điểm khảo sát500 TCN

Đang hiển thị toàn bộ 50 hồ sơ

Chọn một điểm để xem tên, địa điểm đại diện và niên đại.

Tây Á & Bắc PhiNam & Trung ÁĐông ÁĐông Nam ÁĐịa Trung Hải & châu ÂuChâu Phi hạ SaharaBắc MỹTrung & Nam MỹChâu Đại Dương

Tiêu chí đưa vào

Một phức hợp lịch sử–văn hóa có nhiều dấu hiệu của định cư tập trung, tổ chức xã hội, chuyên môn hóa, mạng lưới trao đổi, truyền thống tri thức hoặc thiết chế chính trị; không bắt buộc phải có chữ viết hay một nhà nước thống nhất.

Cách đọc danh mục

Tên gọi và niên đại là công cụ tra cứu, không phải ranh giới tuyệt đối. Mỗi hồ sơ tách điều đã xác lập khỏi điều còn tranh luận, và dẫn về một nguồn kiểm tra độc lập.

Giới hạn phạm vi

Danh mục mở gồm các trường hợp tiêu biểu có bằng chứng khảo cổ hoặc văn bản đủ để lập hồ sơ; không phải danh sách tuyệt đối và không dùng để xếp hạng xã hội.

Tìm kiếm Khu vực

50 hồ sơ

01Đã xác lập rộng rãi

Tây Á & Bắc Phi · khoảng 3500–2000 TCN

Sumer

Sumeria

Mạng lưới thành bang ở nam Lưỡng Hà, gắn với đô thị hóa sớm, hành chính đền thờ và sự hình thành chữ viết.

Niên đại: khoảng 3500–2000 TCNTừ thời Uruk muộn đến Ur III; ranh giới thay đổi theo tiêu chí khảo cổ và chính trị.
Không gian cốt lõi: Hạ lưu sông Tigris–Euphrates, miền nam Iraq ngày nayIraq
Trung tâm: Uruk · Ur · Eridu · Lagash
Hệ ghi chép: Chữ hình nêm Sumer

Dấu ấn tư liệu

Quản trị đô thị và lưu trữ hành chính
Văn học và toán học hình nêm

Điều cần đọc thận trọng

Không phải một đế chế thống nhất liên tục; phạm vi của nhãn Sumer thay đổi theo thời kỳ.

Mở nguồn tham khảo: The Met — Ancient Near Eastern chronology

02Đã xác lập rộng rãi

Tây Á & Bắc Phi · khoảng 3100–30 TCN

Ai Cập cổ đại

Ancient Egypt

Truyền thống nhà nước lưu vực Nile kéo dài qua nhiều vương triều, với các giai đoạn thống nhất, phân quyền và cai trị ngoại bang.

Niên đại: khoảng 3100–30 TCNTừ thống nhất thời kỳ đầu triều đại đến khi Ai Cập trở thành tỉnh La Mã.
Không gian cốt lõi: Thung lũng và châu thổ sông NileAi Cập · Sudan
Trung tâm: Memphis · Thebes · Alexandria
Hệ ghi chép: Chữ tượng hình · Hieratic · Demotic

Dấu ấn tư liệu

Kiến trúc đá và kỹ thuật thủy lợi
Hệ thống văn tự và kho tư liệu hành chính–tôn giáo

Điều cần đọc thận trọng

Niên đại tuyệt đối trước năm 664 TCN còn có sai biệt giữa các hệ biên niên.

Mở nguồn tham khảo: The Met — Art of Ancient Egypt

03Đã xác lập rộng rãi

Trung & Nam Mỹ · khoảng 3000–1800 TCN

Norte Chico–Caral

Caral-Supe

Một trong những phức hợp đô thị sớm nhất châu Mỹ, dựa trên liên kết giữa nông nghiệp thung lũng, tài nguyên biển và kiến trúc công cộng.

Niên đại: khoảng 3000–1800 TCNKhoảng phát triển của các trung tâm kiến trúc lớn ở các thung lũng bắc-trung Peru.
Không gian cốt lõi: Các thung lũng Supe, Pativilca và FortalezaPeru
Trung tâm: Caral · Áspero · Vichama
Hệ ghi chép: Không ghi nhận hệ chữ viết

Dấu ấn tư liệu

Kiến trúc nền đắp và quảng trường chìm
Mạng trao đổi biển–nội địa sớm

Điều cần đọc thận trọng

Mức độ tập trung quyền lực và vai trò của cây lương thực so với tài nguyên biển còn được nghiên cứu.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Sacred City of Caral-Supe

04Đã xác lập rộng rãi

Tây Á & Bắc Phi · khoảng 2700–539 TCN

Elam

Truyền thống chính trị–văn hóa lâu dài ở tây nam Iran, giao lưu và cạnh tranh thường xuyên với Lưỡng Hà.

Niên đại: khoảng 2700–539 TCNGồm nhiều giai đoạn và trung tâm chính trị khác nhau tại tây nam Iran.
Không gian cốt lõi: Khuzestan và cao nguyên tây nam IranIran
Trung tâm: Susa · Anshan
Hệ ghi chép: Proto-Elamite · Linear Elamite · Chữ hình nêm Elam

Dấu ấn tư liệu

Truyền thống hành chính riêng
Cầu nối cao nguyên Iran với Lưỡng Hà

Điều cần đọc thận trọng

Quan hệ giữa Proto-Elamite, Linear Elamite và tiếng Elam ở các giai đoạn chưa hoàn toàn sáng tỏ.

Mở nguồn tham khảo: Encyclopaedia Iranica — Elam

05Đã xác lập rộng rãi

Nam & Trung Á · khoảng 2600–1900 TCN

Văn minh lưu vực Indus

Harappan · Văn minh Harappa

Hệ thống đô thị rộng lớn với quy hoạch, tiêu chuẩn đo lường và mạng lưới trao đổi liên vùng nhưng cơ cấu chính trị còn chưa rõ.

Niên đại: khoảng 2600–1900 TCNPhạm vi chính là giai đoạn Harappa trưởng thành; truyền thống sớm và muộn rộng hơn.
Không gian cốt lõi: Lưu vực Indus và Ghaggar-HakraPakistan · Ấn Độ · Afghanistan
Trung tâm: Harappa · Mohenjo-daro · Dholavira · Rakhigarhi
Hệ ghi chép: Hệ ký hiệu Indus chưa giải đọc

Dấu ấn tư liệu

Quy hoạch đô thị và thoát nước
Chuẩn hóa trọng lượng, con dấu và thủ công

Điều cần đọc thận trọng

Ngôn ngữ, cách đọc ký hiệu và hình thức tổ chức quyền lực vẫn đang tranh luận.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Archaeological Ruins at Moenjodaro

06Đã xác lập rộng rãi

Châu Phi hạ Sahara · khoảng 2500 TCN–350 CN

Kerma–Kush

Nubia cổ đại · Vương quốc Kush

Chuỗi vương quốc Thượng Nile kiểm soát hành lang thương mại giữa nội địa châu Phi và Ai Cập.

Niên đại: khoảng 2500 TCN–350 CNGộp các truyền thống Kerma, Napata và Meroë để biểu diễn tính tiếp nối vùng Thượng Nile.
Không gian cốt lõi: Thượng Nile, NubiaSudan · Ai Cập
Trung tâm: Kerma · Napata · Meroë
Hệ ghi chép: Chữ tượng hình Ai Cập · Meroitic

Dấu ấn tư liệu

Đô thị và luyện kim Nubia
Chữ Meroitic và kiến trúc kim tự tháp địa phương

Điều cần đọc thận trọng

Kerma và Kush không phải một nhà nước duy nhất liên tục; nhãn gộp nhấn mạnh địa vực và tiếp nối.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Archaeological Sites of the Island of Meroe

07Đã xác lập rộng rãi

Tây Á & Bắc Phi · khoảng 2334–2154 TCN

Akkad

Đế quốc Akkad

Nhà nước lãnh thổ nói tiếng Semit đầu tiên thống trị phần lớn Lưỡng Hà và tiếp nhận sâu di sản hành chính Sumer.

Niên đại: khoảng 2334–2154 TCNNiên đại trung bình; niên biểu Lưỡng Hà có nhiều hệ quy chiếu.
Không gian cốt lõi: Trung và nam Lưỡng HàIraq · Syria
Trung tâm: Akkad · Kish · Nineveh
Hệ ghi chép: Chữ hình nêm Akkad

Dấu ấn tư liệu

Mô hình đế quốc lãnh thổ
Mở rộng tiếng Akkad trong hành chính

Điều cần đọc thận trọng

Vị trí thành Akkad chưa được xác định chắc chắn.

Mở nguồn tham khảo: The Met — Akkadian period

08Đã xác lập rộng rãi

Nam & Trung Á · khoảng 2300–1700 TCN

Bactria–Margiana

BMAC · Oxus Civilization

Phức hợp đô thị ốc đảo thời đồ đồng kết nối cao nguyên Iran, thảo nguyên và lưu vực Indus qua trao đổi liên vùng.

Niên đại: khoảng 2300–1700 TCNKhoảng chính của phức hợp khảo cổ Bactria–Margiana thời đồ đồng.
Không gian cốt lõi: Các ốc đảo Trung Á quanh Murghab và BactriaTurkmenistan · Afghanistan · Uzbekistan · Tajikistan
Trung tâm: Gonur Depe · Togolok · Sapalli Tepe
Hệ ghi chép: Dấu và ký hiệu chưa được xác nhận là văn tự

Dấu ấn tư liệu

Kiến trúc ốc đảo có tường thành
Thủ công và mạng trao đổi Trung Á

Điều cần đọc thận trọng

Tên “Oxus Civilization” và mức độ thống nhất chính trị còn tranh luận; chưa có văn tự được xác nhận.

Mở nguồn tham khảo: The Met — Central Asia, 2000–1000 B.C.

09Đã xác lập rộng rãi

Tây Á & Bắc Phi · khoảng 2025–609 TCN

Assyria

Truyền thống thành bang rồi đế quốc ở bắc Lưỡng Hà, có hệ thống hành chính, quân sự và lưu trữ quy mô lớn.

Niên đại: khoảng 2025–609 TCNGồm Cổ, Trung và Tân Assyria; không liên tục về lãnh thổ và cường độ quyền lực.
Không gian cốt lõi: Bắc Lưỡng HàIraq · Syria · Thổ Nhĩ Kỳ
Trung tâm: Ashur · Nimrud · Nineveh
Hệ ghi chép: Chữ hình nêm Akkad

Dấu ấn tư liệu

Mạng hành chính đế quốc
Thư viện và nghệ thuật phù điêu cung điện

Điều cần đọc thận trọng

Cần phân biệt các giai đoạn Assyria và cộng đồng Assyria hiện đại.

Mở nguồn tham khảo: British Museum — Assyria

10Đã xác lập rộng rãi

Địa Trung Hải & châu Âu · khoảng 2000–1450 TCN

Văn minh Minos

Minoan Crete

Xã hội cung điện và hàng hải thời đồ đồng trên Crete, kết nối mạnh với Aegea và đông Địa Trung Hải.

Niên đại: khoảng 2000–1450 TCNTập trung vào thời kỳ các cung điện trên đảo Crete.
Không gian cốt lõi: Đảo Crete và biển AegeaHy Lạp
Trung tâm: Knossos · Phaistos · Malia · Zakros
Hệ ghi chép: Cretan Hieroglyphic · Linear A

Dấu ấn tư liệu

Kiến trúc cung điện và nghệ thuật bích họa
Mạng lưới hàng hải Aegea

Điều cần đọc thận trọng

Tên “Minos” là quy ước hiện đại; Linear A chưa được giải đọc.

Mở nguồn tham khảo: The Met — Minoan Crete

11Còn tranh luận

Đông Á · khoảng 1900–1500 TCN

Erlitou

Văn hóa Erlitou · Liên hệ triều Hạ — còn tranh luận

Phức hợp đô thị và cung điện thời đồ đồng sớm, có phân tầng cư trú, thủ công đồng và mạng phân phối hiện vật nghi lễ.

Niên đại: khoảng 1900–1500 TCNNiên đại khảo cổ của văn hóa Erlitou tại trung nguyên Trung Quốc.
Không gian cốt lõi: Lưu vực Yiluo, trung lưu Hoàng HàTrung Quốc
Trung tâm: Erlitou
Hệ ghi chép: Ký hiệu rời rạc, chưa xác nhận là hệ chữ

Dấu ấn tư liệu

Đô thị cung điện Trung nguyên sớm
Đồ đồng nghi lễ và tổ chức thủ công

Điều cần đọc thận trọng

Việc đồng nhất Erlitou với triều Hạ trong văn bản truyền thế không được giới khảo cổ đồng thuận hoàn toàn.

Mở nguồn tham khảo: Britannica — Erlitou culture

12Đã xác lập rộng rãi

Tây Á & Bắc Phi · khoảng 1894–539 TCN

Babylon

Babylonia

Truyền thống nhà nước quanh Babylon, nổi bật ở thời Hammurabi và Tân Babylon nhưng kế thừa nhiều lớp văn hóa Lưỡng Hà.

Niên đại: khoảng 1894–539 TCNTừ vương triều Babylon I đến khi Cyrus II chiếm Babylon.
Không gian cốt lõi: Trung–nam Lưỡng HàIraq
Trung tâm: Babylon · Sippar · Nippur
Hệ ghi chép: Chữ hình nêm Akkad

Dấu ấn tư liệu

Luật thành văn và học thuật ký lục
Thiên văn và toán học Lưỡng Hà

Điều cần đọc thận trọng

“Babylon” có thể chỉ thành phố, nhà nước hoặc vùng văn hóa tùy ngữ cảnh.

Mở nguồn tham khảo: The Met — Old Babylonian period

13Đã xác lập rộng rãi

Tây Á & Bắc Phi · khoảng 1650–1180 TCN

Hittite

Hatti

Vương quốc và đế quốc Anatolia sử dụng nhiều ngôn ngữ, tham gia hệ thống ngoại giao quốc tế thời đồ đồng muộn.

Niên đại: khoảng 1650–1180 TCNPhạm vi nhà nước Hittite thời đồ đồng muộn tại Anatolia.
Không gian cốt lõi: Trung AnatoliaThổ Nhĩ Kỳ · Syria
Trung tâm: Hattusa · Sapinuwa
Hệ ghi chép: Chữ hình nêm Hittite · Chữ tượng hình Luwian

Dấu ấn tư liệu

Kho văn kiện ngoại giao đa ngữ
Kiến trúc thành lũy Anatolia

Điều cần đọc thận trọng

Thuật ngữ Hittite, Hatti và Neo-Hittite chỉ các cộng đồng, ngôn ngữ và giai đoạn khác nhau.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Hattusha

14Đã xác lập rộng rãi

Đông Á · khoảng 1600–1046 TCN

Nhà Thương

Shang · Yin

Nhà nước thời đồ đồng ở lưu vực Hoàng Hà với trung tâm cung đình, luyện đồng quy mô lớn và kho văn tự bói toán.

Niên đại: khoảng 1600–1046 TCNMốc đầu thay đổi theo việc gắn tư liệu truyền thế với các tầng khảo cổ.
Không gian cốt lõi: Trung và hạ lưu Hoàng HàTrung Quốc
Trung tâm: Zhengzhou · Anyang
Hệ ghi chép: Giáp cốt văn · Văn tự đồ đồng

Dấu ấn tư liệu

Giáp cốt văn
Kỹ thuật đúc đồng khuôn mảnh

Điều cần đọc thận trọng

Quan hệ giữa các trung tâm khảo cổ sớm với trình tự vua Thương còn được hiệu chỉnh.

Mở nguồn tham khảo: The Met — Shang dynasty

15Đã xác lập rộng rãi

Địa Trung Hải & châu Âu · khoảng 1600–1100 TCN

Văn minh Mycenae

Mycenaean Greece

Hệ thống cung điện nói tiếng Hy Lạp thời đồ đồng muộn, tổ chức sản xuất và phân phối qua bộ máy ký lục.

Niên đại: khoảng 1600–1100 TCNThời kỳ Helladic muộn trên lục địa Hy Lạp.
Không gian cốt lõi: Lục địa Hy Lạp và AegeaHy Lạp
Trung tâm: Mycenae · Pylos · Tiryns · Thebes
Hệ ghi chép: Linear B

Dấu ấn tư liệu

Văn bản Linear B
Kiến trúc thành và mạng lưới Aegea

Điều cần đọc thận trọng

Không phải nhà nước Hy Lạp thống nhất; quan hệ với sử thi Homer cần phân biệt giữa ký ức và chứng cứ.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Mycenae and Tiryns

16Đã xác lập rộng rãi

Trung & Nam Mỹ · khoảng 1500–400 TCN

Olmec

Phức hợp vùng bờ Vịnh với trung tâm nghi lễ lớn, nghệ thuật đá và ảnh hưởng biểu tượng rộng khắp Mesoamerica.

Niên đại: khoảng 1500–400 TCNKhoảng phát triển của các trung tâm lớn vùng bờ Vịnh Mexico.
Không gian cốt lõi: Bờ Vịnh MexicoMexico
Trung tâm: San Lorenzo · La Venta · Tres Zapotes
Hệ ghi chép: Ký hiệu và văn tự sớm còn tranh luận

Dấu ấn tư liệu

Điêu khắc đá quy mô lớn
Mạng trao đổi và biểu tượng Mesoamerica sớm

Điều cần đọc thận trọng

Không nên gọi Olmec là “văn hóa mẹ” duy nhất; mức độ thống nhất chính trị và văn tự còn tranh luận.

Mở nguồn tham khảo: The Met — Olmec art

17Đã xác lập rộng rãi

Châu Phi hạ Sahara · khoảng 1500 TCN–500 CN

Văn hóa Nok

Truyền thống khảo cổ nổi bật với tượng đất nung và luyện sắt sớm tại vùng trung Nigeria.

Niên đại: khoảng 1500 TCN–500 CNNiên đại rộng của các quần thể khảo cổ được xếp vào truyền thống Nok.
Không gian cốt lõi: Trung NigeriaNigeria
Trung tâm: Nok · Taruga · Samun Dukiya
Hệ ghi chép: Không ghi nhận hệ chữ viết

Dấu ấn tư liệu

Điêu khắc đất nung
Luyện sắt và nông nghiệp khu vực

Điều cần đọc thận trọng

“Nok” là nhãn khảo cổ, không chứng minh một nhà nước hay cộng đồng chính trị duy nhất.

Mở nguồn tham khảo: The Met — Nok terracottas

18Đã xác lập rộng rãi

Tây Á & Bắc Phi · khoảng 1200–300 TCN

Phoenicia

Các thành bang Phoenicia

Mạng lưới thành bang hàng hải nói tiếng Canaan, kết nối đông và tây Địa Trung Hải qua thương mại và định cư.

Niên đại: khoảng 1200–300 TCNKhoảng hoạt động nổi bật của các thành bang ven Levant và mạng thuộc địa.
Không gian cốt lõi: Bờ biển LevantLiban · Syria · Israel
Trung tâm: Byblos · Sidon · Tyre · Carthage
Hệ ghi chép: Bảng chữ cái Phoenicia

Dấu ấn tư liệu

Lan truyền bảng chữ cái phụ âm
Mạng thương mại và thủ công Địa Trung Hải

Điều cần đọc thận trọng

“Phoenicia” là nhãn Hy Lạp; cư dân thường nhận diện theo thành bang hơn là một quốc gia chung.

Mở nguồn tham khảo: The Met — Phoenicia

19Đã xác lập rộng rãi

Đông Á · 1046–256 TCN

Nhà Chu

Zhou

Truyền thống chính trị dài với chế độ phong cấp, cạnh tranh chư hầu và sự hình thành nhiều trường phái tư tưởng cổ điển.

Niên đại: 1046–256 TCNGồm Tây Chu và Đông Chu; quyền lực trung ương suy giảm mạnh ở giai đoạn sau.
Không gian cốt lõi: Bắc và trung Trung QuốcTrung Quốc
Trung tâm: Haojing · Luoyang
Hệ ghi chép: Văn tự đồ đồng · Chữ triện sớm

Dấu ấn tư liệu

Khái niệm Thiên mệnh
Triết học và thiết chế thời Đông Chu

Điều cần đọc thận trọng

Nhãn một triều đại bao trùm nhiều cấu trúc quyền lực rất khác nhau.

Mở nguồn tham khảo: The Met — Zhou dynasty

20Đã xác lập rộng rãi

Trung & Nam Mỹ · khoảng 1000 TCN–1697 CN

Maya

Thế giới nhiều thành bang và vương quốc với văn tự logosyllabic, lịch pháp và truyền thống đô thị lâu dài.

Niên đại: khoảng 1000 TCN–1697 CNBao quát Tiền Cổ điển, Cổ điển và Hậu Cổ điển; các cộng đồng Maya vẫn tiếp tục đến hiện tại.
Không gian cốt lõi: Yucatán, Guatemala và vùng phụ cậnMexico · Guatemala · Belize · Honduras · El Salvador
Trung tâm: Tikal · Calakmul · Palenque · Copán · Chichén Itzá
Hệ ghi chép: Chữ tượng hình Maya

Dấu ấn tư liệu

Văn tự và lịch pháp Maya
Kiến trúc đô thị thích nghi nhiều sinh cảnh

Điều cần đọc thận trọng

“Sụp đổ Maya” chỉ đúng với một số trung tâm thời Cổ điển; người Maya không biến mất.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Calakmul

21Đã xác lập rộng rãi

Trung & Nam Mỹ · khoảng 900–200 TCN

Chavín

Chavín de Huántar

Trung tâm nghi lễ cao nguyên kết nối nhiều vùng sinh thái Andes qua hành hương, biểu tượng tôn giáo và trao đổi vật liệu.

Niên đại: khoảng 900–200 TCNKhoảng ảnh hưởng chính của trung tâm Chavín de Huántar trong Chân trời Sớm Andes.
Không gian cốt lõi: Cao nguyên bắc-trung PeruPeru
Trung tâm: Chavín de Huántar
Hệ ghi chép: Không ghi nhận hệ chữ viết

Dấu ấn tư liệu

Nghệ thuật biểu tượng liên vùng
Kiến trúc đền và kỹ thuật dẫn nước

Điều cần đọc thận trọng

“Chavín” có thể chỉ một phong cách và mạng tôn giáo rộng hơn là một nhà nước thống nhất.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Chavin

22Đã xác lập rộng rãi

Địa Trung Hải & châu Âu · khoảng 900–27 TCN

Etrusca

Etruscan civilization

Liên minh các thành bang ở trung Italy với ngôn ngữ riêng, mạng thương mại Địa Trung Hải và ảnh hưởng sâu lên La Mã sớm.

Niên đại: khoảng 900–27 TCNTừ văn hóa Villanova muộn đến quá trình sáp nhập vào nhà nước La Mã.
Không gian cốt lõi: Trung ItalyItaly
Trung tâm: Veii · Cerveteri · Tarquinia · Vulci
Hệ ghi chép: Chữ Etrusca

Dấu ấn tư liệu

Đô thị và nghi lễ Italy tiền La Mã
Nghệ thuật lăng mộ và kỹ nghệ kim loại

Điều cần đọc thận trọng

Ngôn ngữ đọc được ở mức chữ nhưng kho văn bản dài rất hạn chế.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Etruscan Necropolises

23Đã xác lập rộng rãi

Địa Trung Hải & châu Âu · khoảng 800–31 TCN

Hy Lạp cổ đại

Ancient Greece

Thế giới các polis và vương quốc Hellenistic chia sẻ ngôn ngữ, thực hành tôn giáo và mạng trao đổi nhưng không phải một quốc gia thống nhất.

Niên đại: khoảng 800–31 TCNTừ thời kỳ cổ xưa đến khi các vương quốc Hellenistic cuối cùng bị La Mã sáp nhập.
Không gian cốt lõi: Aegea và đông Địa Trung HảiHy Lạp · Thổ Nhĩ Kỳ · Italy · Ai Cập
Trung tâm: Athens · Sparta · Corinth · Alexandria
Hệ ghi chép: Bảng chữ cái Hy Lạp

Dấu ấn tư liệu

Triết học, sử học và khoa học cổ điển
Hình thức polis và nghệ thuật Hellenistic

Điều cần đọc thận trọng

Ranh giới “Hy Lạp” thay đổi theo địa lý, thời kỳ và căn tính địa phương.

Mở nguồn tham khảo: The Met — Art of the Hellenistic Age

24Đã xác lập rộng rãi

Trung & Nam Mỹ · khoảng 700 TCN–900 CN

Zapotec

Truyền thống đô thị vùng Oaxaca với trung tâm Monte Albán, văn tự sớm và quan hệ cạnh tranh–trao đổi với các vùng Mesoamerica.

Niên đại: khoảng 700 TCN–900 CNTập trung vào Monte Albán; cộng đồng Zapotec tồn tại trước và sau khoảng này.
Không gian cốt lõi: Thung lũng OaxacaMexico
Trung tâm: Monte Albán · Mitla
Hệ ghi chép: Chữ Zapotec

Dấu ấn tư liệu

Đô thị trên đỉnh núi
Một trong các hệ chữ sớm của Mesoamerica

Điều cần đọc thận trọng

Niên đại và cách đọc nhiều văn bản Zapotec sớm còn bất định.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Monte Albán

25Đã xác lập rộng rãi

Nam & Trung Á · khoảng 600 TCN–1000 CN

Gandhara

Gandhāra

Vùng giao thoa Nam–Trung Á nối nhiều đế chế và truyền thống nghệ thuật, nổi bật với các trung tâm Phật giáo.

Niên đại: khoảng 600 TCN–1000 CNKhoảng rộng của truyền thống vùng; nghệ thuật Phật giáo Gandhara đạt đỉnh trong những thế kỷ đầu CN.
Không gian cốt lõi: Thung lũng Peshawar, Swat và KabulPakistan · Afghanistan
Trung tâm: Taxila · Peshawar · Hadda · Begram
Hệ ghi chép: Kharosthi · Brahmi · Hy Lạp · Bactria

Dấu ấn tư liệu

Nghệ thuật Phật giáo Gandhara
Giao lưu ngôn ngữ và hình tượng xuyên Á

Điều cần đọc thận trọng

Gandhara là một vùng văn hóa qua nhiều chính thể, không phải một đế quốc liên tục.

Mở nguồn tham khảo: The Met — Gandhara

26Đã xác lập rộng rãi

Tây Á & Bắc Phi · khoảng 550–330 TCN

Ba Tư Achaemenid

Đế quốc Ba Tư thứ nhất

Đế quốc đa ngữ và đa vùng tổ chức lãnh thổ rộng bằng hệ thống tỉnh, đường sá và hành chính linh hoạt.

Niên đại: khoảng 550–330 TCNTừ Cyrus II đến cuộc chinh phục của Alexander.
Không gian cốt lõi: Cao nguyên Iran và Tây ÁIran · Iraq · Thổ Nhĩ Kỳ · Ai Cập · Afghanistan
Trung tâm: Pasargadae · Persepolis · Susa · Ecbatana
Hệ ghi chép: Ba Tư cổ hình nêm · Elamite · Akkad · Aramaic

Dấu ấn tư liệu

Quản trị đế quốc đa ngữ
Kiến trúc cung đình tổng hợp liên vùng

Điều cần đọc thận trọng

Nguồn Hy Lạp và bia ký hoàng gia phản ánh các góc nhìn quyền lực khác nhau.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Persepolis

27Đã xác lập rộng rãi

Địa Trung Hải & châu Âu · 509 TCN–476 CN

La Mã

Roman civilization

Truyền thống cộng hòa rồi đế quốc kết nối Địa Trung Hải bằng luật, đô thị, quân đội, hạ tầng và nhiều hình thức công dân.

Niên đại: 509 TCN–476 CNTừ Cộng hòa đến sự kết thúc quy ước của đế quốc Tây La Mã; Đông La Mã tiếp tục lâu hơn.
Không gian cốt lõi: Địa Trung Hải và châu ÂuItaly · Tây Ban Nha · Pháp · Anh · Hy Lạp · Thổ Nhĩ Kỳ · Ai Cập · Tunisia
Trung tâm: Rome · Carthage · Constantinople · Alexandria
Hệ ghi chép: Latin · Hy Lạp

Dấu ấn tư liệu

Luật và hành chính đô thị
Đường sá, cầu dẫn nước và kiến trúc công cộng

Điều cần đọc thận trọng

Mốc 476 chỉ phù hợp với Tây Âu; lịch sử Đông La Mã và các tỉnh có dòng thời gian khác.

Mở nguồn tham khảo: The Met — Roman Empire

28Đã xác lập rộng rãi

Nam & Trung Á · khoảng 322–185 TCN

Maurya

Đế quốc Maurya

Đế quốc quy mô tiểu lục địa đầu tiên được ghi nhận rõ, đặc biệt qua sắc lệnh đa ngữ của Ashoka.

Niên đại: khoảng 322–185 TCNTheo niên đại vương triều Maurya.
Không gian cốt lõi: Bắc tiểu lục địa Ấn ĐộẤn Độ · Pakistan · Bangladesh · Nepal · Afghanistan
Trung tâm: Pataliputra · Taxila · Ujjain
Hệ ghi chép: Brahmi · Kharosthi · Aramaic · Hy Lạp

Dấu ấn tư liệu

Hành chính lãnh thổ rộng
Sắc lệnh công cộng và truyền bá Phật giáo

Điều cần đọc thận trọng

Quy mô kiểm soát trực tiếp thay đổi theo vùng; các văn bản chính trị hậu kỳ cần đọc thận trọng.

Mở nguồn tham khảo: Britannica — Mauryan Empire

29Đã xác lập rộng rãi

Đông Á · 221 TCN–220 CN

Tần–Hán

Qin and Han

Giai đoạn thống nhất thể chế, chuẩn hóa và mở rộng đế quốc, đặt nền lâu dài cho hành chính quan liêu Đông Á.

Niên đại: 221 TCN–220 CNGộp Tần và Hán như giai đoạn định hình đế chế Trung Hoa sớm; giữa Hán có thời Tân ngắn.
Không gian cốt lõi: Lưu vực Hoàng Hà, Trường Giang và vùng mở rộng của đế chếTrung Quốc · Việt Nam · Mông Cổ · Triều Tiên
Trung tâm: Xianyang · Chang'an · Luoyang
Hệ ghi chép: Chữ Hán

Dấu ấn tư liệu

Chuẩn hóa chữ viết và đo lường
Hành chính quận huyện và mạng Con đường Tơ lụa

Điều cần đọc thận trọng

Gộp hai triều đại làm nổi bật tiếp nối thể chế nhưng che khuất khác biệt chính trị quan trọng.

Mở nguồn tham khảo: The Met — Qin and Han dynasties

30Đã xác lập rộng rãi

Bắc Mỹ · khoảng 100 TCN–500 CN

Hopewell

Hopewell Interaction Sphere

Mạng nhiều cộng đồng xây công trình đất hình học và trao đổi vật liệu trên khoảng cách rất xa, không phải một nhà nước đơn nhất.

Niên đại: khoảng 100 TCN–500 CNKhoảng hoạt động nổi bật của mạng nghi lễ và trao đổi thời Woodland giữa.
Không gian cốt lõi: Thung lũng Ohio và miền đông Bắc MỹHoa Kỳ
Trung tâm: Hopewell Mound Group · Fort Ancient · Great Circle
Hệ ghi chép: Không ghi nhận hệ chữ viết

Dấu ấn tư liệu

Công trình đất hình học quy mô lớn
Mạng trao đổi vật liệu xuyên lục địa

Điều cần đọc thận trọng

Hopewell là khái niệm tương tác khảo cổ, không phải tên tự gọi hay một dân tộc đồng nhất.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Hopewell Ceremonial Earthworks

31Đã xác lập rộng rãi

Trung & Nam Mỹ · khoảng 100 TCN–800 CN

Nazca

Nasca

Truyền thống thung lũng sa mạc nổi bật với gốm đa sắc, dệt may, quản lý nước và hệ geoglyph quy mô lớn.

Niên đại: khoảng 100 TCN–800 CNKhoảng tồn tại chính của truyền thống khảo cổ Nazca.
Không gian cốt lõi: Bờ biển nam PeruPeru
Trung tâm: Cahuachi · Nazca
Hệ ghi chép: Không ghi nhận hệ chữ viết

Dấu ấn tư liệu

Đường vẽ Nazca
Kỹ thuật puquios và nghệ thuật đa sắc

Điều cần đọc thận trọng

Chức năng cụ thể của geoglyph và mức độ tập trung chính trị còn tranh luận.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Lines and Geoglyphs of Nasca and Palpa

32Đã xác lập rộng rãi

Trung & Nam Mỹ · khoảng 100 TCN–650 CN

Teotihuacan

Một trong những đại đô thị lớn nhất châu Mỹ cổ đại, có ảnh hưởng thương mại và biểu tượng xa khỏi thung lũng Mexico.

Niên đại: khoảng 100 TCN–650 CNKhoảng tăng trưởng và suy giảm của đô thị Teotihuacan.
Không gian cốt lõi: Cao nguyên trung MexicoMexico
Trung tâm: Teotihuacan
Hệ ghi chép: Hệ ký hiệu Teotihuacan chưa giải đọc đầy đủ

Dấu ấn tư liệu

Quy hoạch đại lộ và kiến trúc kim tự tháp
Sản xuất obsidian và mạng trao đổi liên vùng

Điều cần đọc thận trọng

Tên tự gọi, ngôn ngữ và cấu trúc cai trị của thành phố chưa chắc chắn.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Teotihuacan

33Đã xác lập rộng rãi

Châu Phi hạ Sahara · khoảng 100–940 CN

Aksum

Axum

Vương quốc thương mại nối Biển Đỏ với nội địa châu Phi, đúc tiền và tiếp nhận Kitô giáo từ thế kỷ IV.

Niên đại: khoảng 100–940 CNKhoảng phát triển chính của vương quốc Aksum; niên đại kết thúc chỉ mang tính quy ước.
Không gian cốt lõi: Cao nguyên Ethiopia–EritreaEthiopia · Eritrea
Trung tâm: Aksum · Adulis
Hệ ghi chép: Ge'ez · Hy Lạp · Nam Arabia

Dấu ấn tư liệu

Kiến trúc bia đá
Mạng thương mại Biển Đỏ và văn tự Ge'ez

Điều cần đọc thận trọng

Phạm vi lãnh thổ và nguyên nhân chuyển dịch trung tâm sau thế kỷ VII còn tranh luận.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Aksum

34Đã xác lập rộng rãi

Bắc Mỹ · khoảng 100–1600 CN

Ancestral Pueblo

Ancestral Puebloans

Các cộng đồng nông nghiệp định cư xây pueblo, kiva, đường nghi lễ và mạng trao đổi trong môi trường khô hạn tây nam Bắc Mỹ.

Niên đại: khoảng 100–1600 CNKhoảng rộng của các truyền thống Pueblo cổ; cộng đồng Pueblo hiện đại là hậu duệ còn sống.
Không gian cốt lõi: Vùng Four Corners tây nam Bắc MỹHoa Kỳ
Trung tâm: Chaco Canyon · Mesa Verde · Aztec Ruins
Hệ ghi chép: Không ghi nhận hệ chữ viết

Dấu ấn tư liệu

Kiến trúc cộng đồng và thích nghi khô hạn
Mạng nghi lễ–trao đổi Chaco

Điều cần đọc thận trọng

Tránh tên cũ “Anasazi”; hồ sơ phải tôn trọng quan hệ tổ tiên do các cộng đồng Pueblo hiện đại xác nhận.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Mesa Verde National Park

35Đã xác lập rộng rãi

Trung & Nam Mỹ · khoảng 100–850 CN

Moche

Mochica

Các chính thể thung lũng ven biển có thủy lợi quy mô lớn, gốm tạo hình và nghệ thuật nghi lễ giàu thông tin.

Niên đại: khoảng 100–850 CNNiên đại thay đổi giữa các thung lũng bờ biển bắc Peru.
Không gian cốt lõi: Bờ biển bắc PeruPeru
Trung tâm: Huaca del Sol · Sipán · San José de Moro
Hệ ghi chép: Không ghi nhận hệ chữ viết

Dấu ấn tư liệu

Thủy lợi sa mạc ven biển
Gốm, luyện kim và kiến trúc huaca

Điều cần đọc thận trọng

Có thể gồm nhiều chính thể Moche thay vì một nhà nước thống nhất.

Mở nguồn tham khảo: The Met — Moche

36Còn tranh luận

Đông Nam Á · khoảng thế kỷ I–VII CN

Phù Nam–Óc Eo

Funan · Văn hóa Óc Eo

Mạng trung tâm cảng, nông nghiệp và chính trị ở hạ lưu Mekong, tham gia trao đổi Ấn Độ Dương và Biển Đông.

Niên đại: khoảng thế kỷ I–VII CNĐặt thuật ngữ Phù Nam trong quan hệ thận trọng với phức hợp khảo cổ Óc Eo.
Không gian cốt lõi: Hạ lưu Mekong và vịnh Thái LanViệt Nam · Campuchia · Thái Lan
Trung tâm: Óc Eo · Angkor Borei
Hệ ghi chép: Sanskrit · Chữ bản địa sớm

Dấu ấn tư liệu

Mạng thương mại hàng hải sớm
Cảnh quan kênh đào và đô thị hạ lưu Mekong

Điều cần đọc thận trọng

Không thể đồng nhất đơn giản tên Phù Nam trong thư tịch Trung Hoa với một nhà nước hoặc toàn bộ văn hóa Óc Eo.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO Tentative List — Oc Eo–Ba The

37Đã xác lập rộng rãi

Đông Nam Á · khoảng thế kỷ II–XIX CN

Champa

Các tiểu quốc Chăm

Chuỗi chính thể duyên hải nói ngôn ngữ Nam Đảo, kết nối thương mại biển và tiếp biến Hindu giáo, Phật giáo cùng truyền thống bản địa.

Niên đại: khoảng thế kỷ II–XIX CNChuỗi chính thể Chăm thay đổi trung tâm và lãnh thổ; mốc đầu và cuối mang tính quy ước.
Không gian cốt lõi: Duyên hải miền Trung Việt NamViệt Nam
Trung tâm: Trà Kiệu · Mỹ Sơn · Vijaya · Panduranga
Hệ ghi chép: Chữ Chăm cổ · Sanskrit

Dấu ấn tư liệu

Kiến trúc đền tháp Chăm
Văn bia Sanskrit–Chăm và thương mại biển

Điều cần đọc thận trọng

Champa không phải một quốc gia tập quyền ổn định xuyên suốt; lịch sử từng vùng và cộng đồng Chăm vẫn tiếp diễn.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — My Son Sanctuary

38Đã xác lập rộng rãi

Đông Nam Á · khoảng thế kỷ II–IX CN

Các thành bang Pyu

Pyu Ancient Cities

Mạng thành bang có hào thành, nông nghiệp thủy lợi và Phật giáo, nằm trên tuyến trao đổi giữa Nam Á và Đông Nam Á.

Niên đại: khoảng thế kỷ II–IX CNKhoảng phát triển của các trung tâm Pyu trước ưu thế Pagan.
Không gian cốt lõi: Lưu vực khô trung MyanmarMyanmar
Trung tâm: Halin · Beikthano · Sri Ksetra
Hệ ghi chép: Chữ Pyu · Pali · Sanskrit

Dấu ấn tư liệu

Đô thị có tường–hào và thủy lợi
Văn tự Pyu và Phật giáo sớm

Điều cần đọc thận trọng

Quan hệ chính trị giữa các trung tâm Pyu chưa cho thấy một nhà nước thống nhất lâu dài.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Pyu Ancient Cities

39Đã xác lập rộng rãi

Đông Á · khoảng 300–668 CN

Tam Quốc Triều Tiên

Goguryeo · Baekje · Silla · Gaya

Hệ nhiều vương quốc cạnh tranh và trao đổi với Trung Quốc, Nhật Bản cùng thảo nguyên, phát triển truyền thống Phật giáo và văn hóa cung đình riêng.

Niên đại: khoảng 300–668 CNGiai đoạn các vương quốc bán đảo và Goguryeo cạnh tranh; mốc đầu thay đổi theo nguồn.
Không gian cốt lõi: Bán đảo Triều Tiên và nam Mãn ChâuHàn Quốc · Triều Tiên · Trung Quốc
Trung tâm: Gungnae · Pyongyang · Sabi · Gyeongju
Hệ ghi chép: Chữ Hán · Idu sơ kỳ

Dấu ấn tư liệu

Mộ bích họa và đô thị vương quyền
Truyền bá Phật giáo và kỹ thuật trong Đông Á

Điều cần đọc thận trọng

Không nên thu gọn thành ba quốc gia hiện đại; niên đại hình thành từng vương quốc và vai trò Gaya khác nhau.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Koguryo Tombs

40Đã xác lập rộng rãi

Nam & Trung Á · khoảng 320–550 CN

Gupta

Đế quốc Gupta

Vương triều lớn ở bắc Ấn Độ gắn với mạng bảo trợ nghệ thuật, tôn giáo, văn học và khoa học nhưng không kiểm soát đồng đều toàn vùng.

Niên đại: khoảng 320–550 CNKhoảng quyền lực chính của vương triều Gupta ở bắc Ấn Độ.
Không gian cốt lõi: Bắc và trung tiểu lục địa Ấn ĐộẤn Độ · Bangladesh · Nepal
Trung tâm: Pataliputra · Ujjain · Prayaga
Hệ ghi chép: Brahmi Gupta · Sanskrit

Dấu ấn tư liệu

Văn học Sanskrit và nghệ thuật cổ điển
Phát triển toán học và thiên văn Ấn Độ

Điều cần đọc thận trọng

Nhãn “thời hoàng kim” có thể che khuất bất bình đẳng và đa dạng vùng.

Mở nguồn tham khảo: Britannica — Gupta dynasty

41Đã xác lập rộng rãi

Trung & Nam Mỹ · khoảng 500–1000 CN

Tiwanaku

Tiahuanaco

Trung tâm nghi lễ–chính trị vùng cao Andes với nông nghiệp ruộng nâng và ảnh hưởng biểu tượng rộng.

Niên đại: khoảng 500–1000 CNGiai đoạn đô thị–nhà nước nổi bật quanh hồ Titicaca.
Không gian cốt lõi: Altiplano quanh hồ TiticacaBolivia · Peru · Chile
Trung tâm: Tiwanaku · Lukurmata
Hệ ghi chép: Không ghi nhận hệ chữ viết

Dấu ấn tư liệu

Nông nghiệp vùng cao thích nghi khí hậu
Kiến trúc đá và mạng thuộc địa sinh thái

Điều cần đọc thận trọng

Cơ chế mở rộng là đế quốc, tôn giáo hay mạng thuộc địa vẫn được tranh luận.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Tiwanaku

42Đã xác lập rộng rãi

Trung & Nam Mỹ · khoảng 600–1000 CN

Wari

Huari

Nhà nước Andes với trung tâm hành chính quy hoạch, đường sá và mạng ảnh hưởng song song với Tiwanaku.

Niên đại: khoảng 600–1000 CNGiai đoạn Chân trời Giữa ở Andes trung tâm.
Không gian cốt lõi: Cao nguyên và bờ biển trung PeruPeru
Trung tâm: Huari · Pikillacta · Viracochapampa
Hệ ghi chép: Không ghi nhận hệ chữ viết

Dấu ấn tư liệu

Trung tâm hành chính tỉnh
Dệt may và hạ tầng đường bộ Andes

Điều cần đọc thận trọng

Mức độ kiểm soát trực tiếp tại các vùng ngoại vi khác nhau đáng kể.

Mở nguồn tham khảo: The Met — Wari

43Đã xác lập rộng rãi

Đông Nam Á · khoảng thế kỷ VII–XIII CN

Srivijaya

Thất Lợi Phật Thệ

Mạng chính trị hàng hải kiểm soát các nút thương mại eo biển và bảo trợ Phật giáo trong thế giới Malay.

Niên đại: khoảng thế kỷ VII–XIII CNKhoảng ảnh hưởng chính của mạng chính trị Srivijaya; niên đại kết thúc thay đổi theo tiêu chí.
Không gian cốt lõi: Sumatra và eo MalaccaIndonesia · Malaysia · Thái Lan
Trung tâm: Palembang · Muara Jambi · Kedah
Hệ ghi chép: Chữ Pallava · Melayu cổ · Sanskrit

Dấu ấn tư liệu

Kết nối thương mại Ấn Độ Dương–Biển Đông
Trung tâm học thuật Phật giáo hàng hải

Điều cần đọc thận trọng

Cấu trúc và trung tâm của Srivijaya thay đổi; không nên hình dung như nhà nước lãnh thổ hiện đại.

Mở nguồn tham khảo: Britannica — Srivijaya empire

44Đã xác lập rộng rãi

Bắc Mỹ · khoảng 800–1600 CN

Mississippian

Văn hóa Mississippi

Mạng nhiều chính thể nông nghiệp ngô, đô thị gò đất và trao đổi rộng ở Bắc Mỹ trước tiếp xúc châu Âu.

Niên đại: khoảng 800–1600 CNPhạm vi của nhiều chính thể gò đất ở đông nam Bắc Mỹ.
Không gian cốt lõi: Lưu vực Mississippi và đông nam Bắc MỹHoa Kỳ
Trung tâm: Cahokia · Moundville · Etowah
Hệ ghi chép: Không ghi nhận hệ chữ viết

Dấu ấn tư liệu

Đô thị gò đất quy mô lớn
Mạng nghi lễ và trao đổi liên vùng

Điều cần đọc thận trọng

“Mississippian” là khái niệm khảo cổ bao gồm nhiều dân tộc và chính thể; không phải một đế quốc đơn nhất.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Cahokia Mounds

45Đã xác lập rộng rãi

Đông Nam Á · khoảng 802–1431 CN

Khmer–Angkor

Đế quốc Khmer

Nhà nước nông nghiệp–đô thị quy mô lớn quanh Angkor, tổ chức cảnh quan nước, đền tháp và mạng lưới khu vực.

Niên đại: khoảng 802–1431 CNMốc quy ước của thời Angkor; văn hóa Khmer có trước và tiếp tục sau giai đoạn này.
Không gian cốt lõi: Lưu vực Tonlé Sap và hạ lưu MekongCampuchia · Thái Lan · Lào · Việt Nam
Trung tâm: Angkor · Hariharalaya · Koh Ker
Hệ ghi chép: Khmer cổ · Sanskrit

Dấu ấn tư liệu

Cảnh quan đô thị thủy lực Angkor
Kiến trúc đền và văn bia Khmer

Điều cần đọc thận trọng

Mô hình “thành phố thủy lực” đang được tinh chỉnh bằng khảo cổ cảnh quan và lidar.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Angkor

46Đã xác lập rộng rãi

Trung & Nam Mỹ · khoảng 900–1470 CN

Chimú

Vương quốc Chimor

Nhà nước ven biển Andes với thủ đô đất nện Chan Chan, mạng thủy lợi và sản xuất thủ công chuyên môn hóa.

Niên đại: khoảng 900–1470 CNTừ hình thành chính thể Chimor đến khi bị Inca chinh phục.
Không gian cốt lõi: Bờ biển bắc PeruPeru
Trung tâm: Chan Chan
Hệ ghi chép: Không ghi nhận hệ chữ viết

Dấu ấn tư liệu

Đô thị đất nện quy mô lớn
Quản lý thủy lợi và luyện kim ven biển

Điều cần đọc thận trọng

Niên đại mở rộng của Chimor và quan hệ kế thừa Moche khác nhau giữa các thung lũng.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Chan Chan Archaeological Zone

47Đã xác lập rộng rãi

Châu Phi hạ Sahara · khoảng 1100–1450 CN

Great Zimbabwe

Zimbabwe Lớn

Trung tâm đô thị đá của các xã hội nói tiếng Shona, gắn với chăn nuôi, vàng và thương mại Ấn Độ Dương.

Niên đại: khoảng 1100–1450 CNKhoảng xây dựng và cư trú chính tại quần thể Great Zimbabwe.
Không gian cốt lõi: Cao nguyên đông nam châu PhiZimbabwe
Trung tâm: Great Zimbabwe
Hệ ghi chép: Không ghi nhận hệ chữ viết

Dấu ấn tư liệu

Kiến trúc đá khô quy mô lớn
Mạng thương mại vàng với bờ biển Swahili

Điều cần đọc thận trọng

Các diễn giải thuộc địa từng phủ nhận nguồn gốc châu Phi; khảo cổ hiện đại xác nhận tác giả bản địa.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Great Zimbabwe

48Đã xác lập rộng rãi

Châu Đại Dương · khoảng 1200–1722 CN

Rapa Nui

Easter Island

Xã hội Polynesia biệt lập tương đối, kiến tạo cảnh quan nghi lễ với moai, ahu và các phương thức thích nghi đảo.

Niên đại: khoảng 1200–1722 CNTừ giai đoạn định cư được nhiều nghiên cứu chấp nhận đến tiếp xúc châu Âu đầu tiên; cộng đồng Rapa Nui tiếp tục hiện diện.
Không gian cốt lõi: Đảo Rapa Nui ở đông nam Thái Bình DươngChile
Trung tâm: Rano Raraku · Tongariki · Orongo
Hệ ghi chép: Rongorongo — chưa giải đọc và niên đại còn tranh luận

Dấu ấn tư liệu

Quần thể moai và ahu
Tri thức sinh thái đảo và truyền thống rongorongo

Điều cần đọc thận trọng

Các mô hình “tự sụp đổ” đơn giản hóa lịch sử; tác động thuộc địa, dịch bệnh và buôn nô lệ phải được tính đến.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Rapa Nui National Park

49Đã xác lập rộng rãi

Trung & Nam Mỹ · 1325–1521 CN

Mexica

Aztec · Liên minh Ba bên

Đế chế cống nạp do Liên minh Ba bên chi phối, với đại đô thị hồ Tenochtitlan và truyền thống thủ bản phong phú.

Niên đại: 1325–1521 CNTừ truyền thống lập Tenochtitlan đến khi thành phố thất thủ; văn hóa Nahua tiếp tục.
Không gian cốt lõi: Thung lũng MexicoMexico
Trung tâm: Tenochtitlan · Texcoco · Tlacopan
Hệ ghi chép: Văn tự hình–ý Nahua

Dấu ấn tư liệu

Nông nghiệp chinampa và đô thị hồ
Kho tri thức lịch pháp, thực vật và thủ bản

Điều cần đọc thận trọng

“Aztec” là nhãn rộng; cần phân biệt Mexica với các cộng đồng Nahua khác và ghi nhận nguồn bản địa hậu chinh phục.

Mở nguồn tham khảo: The Met — Aztec art

50Đã xác lập rộng rãi

Trung & Nam Mỹ · khoảng 1400–1533 CN

Inca

Tawantinsuyu

Đế quốc Andes tổ chức lãnh thổ đa sinh thái bằng đường sá, lao dịch, kho dự trữ và hệ ghi tin quipu.

Niên đại: khoảng 1400–1533 CNGiai đoạn mở rộng đế quốc; cộng đồng và truyền thống Andes tiếp tục sau cuộc chinh phục.
Không gian cốt lõi: Dãy Andes trung tâmPeru · Bolivia · Ecuador · Chile · Argentina · Colombia
Trung tâm: Cusco · Quito · Huánuco Pampa
Hệ ghi chép: Quipu/khipu — hệ ghi tin phi chữ viết

Dấu ấn tư liệu

Mạng đường Qhapaq Ñan
Kỹ thuật nông nghiệp núi và quản trị quipu

Điều cần đọc thận trọng

Quipu có thể mã hóa nhiều hơn số liệu nhưng phạm vi biểu đạt chưa được giải thích đầy đủ.

Mở nguồn tham khảo: UNESCO — Qhapaq Ñan